Το χιούμορ του Θηραμένη στις δύσκολες στιγμές που πέρασε και το χιούμορ των Ελλήνων στις δυσχερείς αυτές πολιτικοοικονομικές συνθήκες που διανύει η χώρα μας

Χιούμορ είναι, στη βασική του έννοια, μία ιδιαίτερη μορφή ανθρώπινης επικοινωνίας, που ως στόχο έχει να προκαλέσει το γέλιο. Ως συναισθηματική ικανότητα ανήκει στην συναισθηματική νοημοσύνη και δηλώνει ένα τρόπο σκέψης και δράσης, που ενώνει τη λογική, τη σοφία και το συναίσθημα, γιατί, βέβαια, το χιούμορ για να προκαλέσει γέλιο και να «ελαφρύνει» μια κατάσταση πρέπει να είναι και έξυπνο.Μπορεί να λειτουργήσει απλά ως μέσο για εντονότερη διασκέδαση ή για την γελοιοποίηση ενός γεγονότος,αλλά και ως μέσο αυτοσαρκασμού και σάτιρας,λειτουργίες του χιούμορ που είναι σε μεγάλο βαθμό διαδεδομένες στην σύγχρονη κοινωνία,τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στην Ελλάδα συγκεκριμένα. Με τον αυτοσαρκασμό, το άτομο σαρκάζοντας τον εαυτό του προσπαθεί να περάσει ένα μήνυμα στους συνομιλητές του και να ομολογήσει τις αδυναμίες του, επιδιώκοντας έτσι τη δημιουργία συνθηκών αυτοπεποίθησης και την απόρριψη των «κόμπλεξ»του καθενός. Αποτελεί δηλαδή και ένα μέσο για την ομαλή κοινωνικοποίηση του εκάστοτε ατόμου και εκφράζει την προσπάθεια του για αποδοχή των μειονεκτημάτων του, μέσω της συνεχούς αναφοράς και της κριτικής που ασκεί σε αυτά. Ταυτόχρονα, η σάτιρα εκθέτει τις αδυναμίες του θέματός της με στόχο τον εμπαιγμό, συχνά με την προσδοκία της βελτίωσής του. Αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα που προκύπτουν με το γέλιο, τους δίνεται μια άλλη διάσταση και δεν τους επιτρέπεται να γίνουν πολωτικά και να κλονίσουν της προϋπάρχουσες σχέσεις , θεσμούς και αντιλήψεις που με αρκετό κόπο έχουν υιοθετηθεί στην σημερινή κοινωνία. Με τη χρήση του χιούμορ σε δυσχερείς καταστάσεις της ζωής μας, μειώνουμε την ένταση και την απειλή, μας γεννώνται ελπίδες και θετικά συναισθήματα. Το κατάλληλο αστείο στο σωστό χρόνο διευκολύνει τη συναισθηματική αποφόρτιση, εκτονώνει το στρες και μας διευκολύνει στην υπέρβαση των δύσκολων καταστάσεων στη ζωή μας. Θα μπορούσε λοιπόν κανείς να παρομοιάσει το χιούμορ με ένα πολύ δραστικό αγχολυτικό που μας δίνει την δυνατότητα να ξεπεράσουμε φαινομενικά ανυπέρβλητα εμπόδια και να δούμε τις καταστάσεις από μια διαφορετική οπτική γωνία, αποτελώντας έτσι την ισχυρότερη άμυνα απέναντι στον εκάστοτε «εχθρό».

Μία τέτοια χρήση του χιούμορ κάνει και ο Θηραμένης, λίγα λεπτά πριν από τον άδικο και άκρως τρομοκρατικό θάνατό του με κώνειο. Συγκεκριμένα αναφέρονται οι παρακάτω «χιουμοριστικές» συνομιλίες:

• Όταν ο Σάτυρος του είπε ότι αν δεν «σωπάσει» θα κλάψει πικρά, ο Θηραμένης απάντησε: «και αν σωπάσω άραγε, δε θα κλάψω πικρά;» Με αυτά του λόγια δεν αποσκοπεί στην πρόκληση γέλιου στους ακροατές του αλλά στην γελοιοποίηση και «εξευτελισμό» της κατάστασης στην οποία βρίσκεται, έτσι ώστε να μπορέσει και ο ίδιος να συνειδητοποιήσει τον ερχομό του θανάτου του, και έστω και σε ελάχιστο βαθμό να τον αποδεχτεί.
• Στην εκτέλεσή του, όταν εξαναγκαζόμενος έπινε το κώνειο, λένε ότι αναφώνησε παίζοντας τον κότταβο με το υπόλειμμα του ποτηριού: «αυτό για τον ωραίο Κριτία». Προσπαθεί έτσι να αντιδράσει, να δείξει την αγανάκτηση του και με το «παιγνιώδες» πνεύμα του να εκμηδενίσει τις δυνατότητες και να κατακρίνει τις αποτρόπαιες πράξεις του αντιπάλου του,Κριτία. Επιπλέον,η φράση αυτή αποτελεί και μία έμμεσή κατάρα για τον Κριτία, του εύχεται δηλαδή να έρθει σύντομα και ο δικός του θάνατος. («και στα δικά σου»!) Tέλος, είναι εμφανές πως με αυτά του τα λόγια προσπαθεί έμμεσα να παρακινήσει όλους τους ακροατές να αντιδράσουν σταδιακά στις αυθαιρεσίες του Κριτία και να τον δικαιώσουν. Συμπεραίνει κανείς, λοιπόν, πως και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις ενδόμυχα και αυθόρμητα, χωρίς ο ίδιος πραγματικά να το συνειδητοποιεί, πως ο Θηραμένης με την χρήση του χιούμορ προσπαθεί να αμυνθεί και να αντιδράσει στην δύσκολες συγκυρίες της ζωής του, και σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί ένδειξη έλλειψης της αυτοκυριαρχίας του.

Δεν είναι βέβαια μόνο το συγκεκριμένο γεγονός ένδειξη πως στην αρχαιότητα ήταν πολύ διαδεδομένη η χρήση του χιούμορ στις δύσκολες συνθήκες της ζωής. Τα παρακάτω παραδείγματα επιβεβαιώνουν αυτή την άποψη:
• Είπε κάποιος στον Αρίστιππο ότι η Λαΐδα δεν τον αγαπά, αλλά προσποιείται. Ο φιλόσοφος τότε απάντησε: «Ούτε το κρασί ή το ψάρι με αγαπούν, εγώ όμως τα απολαμβάνω».
• Είπε κάποιος στον Διογένη: " Οι συμπολίτες σου σε καταδίκασαν σε εξορία" και απαντά ο Διογένης: " και εγώ τους καταδίκασα να μένουν στον τόπο τους."
• Η Ξανθίππη είπε στον Σωκράτη με παράπονο: " Σε καταδίκασαν άδικα" και της απαντά ο Σωκράτης: " τι ήθελες να με καταδικάσουν δίκαια;;;;"
• Όταν οι έφοροι της Σπάρτης καταδίκασαν τον Θηραμένη σε θάνατο αποχώρησε χαμογελώντας. Όταν κάποιος παρευρισκόμενος τον ρώτησε αν καταφρονεί τους θεσμούς της Σπάρτης και γι αυτό χαμογελά απάντησε: «όχι, απλά ευθυμώ επειδή αυτό το πρόστιμο θα το πληρώσω χωρίς να χρειαστεί να δανειστώ»
• Ο Λεωνίδας ο γιος του Αναξανδρίδα ( ο γνωστός Βασιλιάς των Λακεδαιμόνιων) όταν ειπώθηκε από κάποιον ότι από τα βέλη των βαρβάρων δεν θα μπορεί ούτε το φως του ήλιου να δει, απάντησε: «Ευχάριστο θα είναι αυτό, διότι θα τους πολεμήσουμε υπό σκιάν»
• Στην απολογία του ο Σωκράτης αναφέρει: «Αν πάλι ο θάνατος είναι αναχώρηση από εδώ για έναν άλλον τόπο κι είναι αλήθεια τα λεγόμενα ότι εκεί βρίσκονται όλοι όσοι έχουν πεθάνει, τι μεγαλύτερο καλό θα υπήρχε από αυτό, άνδρες δικαστές» (ειρωνικό).

Αναμφίβολα, το χιούμορ είναι κυρίαρχο και στη ζωή των σύγχρονων Ελλήνων, ιδιαίτερα σε αυτές τις δύσκολες και δυσάρεστες εποχές που διανύουν, έχοντας υπ’όψην την επερχόμενη πολιτικοοικονομική κρίση. Δεν είναι οι Έλληνες γεμάτοι θλίψη, άγχος και οργή; Εννοείται πως είναι ,αλλά επιλέγουν με τη χρήση του χιούμορ και της σάτιρας να ξεσπάσουν, να αντιδράσουν, να αμυνθούν. Πολυάριθμες είναι οι σατιρικές-χιουμοριστικές εκπομπές που κατακρίνουν τους πολιτικούς ηγέτες και τις πράξεις τους και προσπαθούν μέσα από τα αστεία να προβάλλουν την θλιβερή πραγματικότητα και να παροτρύνουν τον κόσμο να μην μένει απαθής, αλλά να διεκδικεί τα ανθρώπινα δικαιώματα του. Λειτουργεί δηλαδή και ως ένστικτο αυτοσυντήρησης των ανθρώπων, ως αμυντικός μηχανισμός για να μην καταλήξουν να κάνουν κακό στον ίδιο τους τον εαυτό και για να ξεφύγουν από το μέλλον που προβλέπεται δυσοίωνο. Αν κάτι μας κρατάει ζωντανούς, είναι η ικανότητά μας να γελάμε ακόμα. Επιπρόσθετα, κυκλοφορεί ένας μεγάλος αριθμός γελοιογραφιών που στοχοποιούν όχι μόνο τους πολιτικούς αλλά και την γενικότερη κατάσταση στη χώρα και προσπαθούν με αυτό τον τρόπο να περάσουν μηνύματα.

Είναι εμφανές πως οι Έλληνες χρησιμοποιούν το χιούμορ ως τρόπο αποφυγής από τον ασφυκτικό κλοιό που έχει δημιουργηθεί, ως μέσο για να εξεγερθεί ο ελληνικός λαός εναντίον του καθεστώτος αλλά και ως μοναδικό τρόπο αντίληψης της οικονομικής και πολιτικής πραγματικότητας. Παίρνουμε δύναμη, συσπειρωνόμαστε και ενωνόμαστε κάτω από κοινά αστεία που κρύβουν κοινές διεκδικήσεις.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι ανώριμο να κάνεις πλάκα μπροστά στην καταστροφή. Ότι είναι σαν να βλέπεις το τρένο να έρχεται καταπάνω σου και αντί να τρέχεις να σωθείς, να το βλέπεις γελώντας και να περιμένεις να σε πολτοποιήσει. Ότι είναι μία εκτόνωση της οργής μας που μας εμποδίζει από το να πετύχουμε κάτι μεγαλύτερο, μία οργανωμένη και μαζική εξέγερση δηλαδή, και πως μας καθιστά ανήμπορους να κατανοήσουμε τον πραγματικό κίνδυνο. Όμως το χιούμορ ποτέ δεν υπήρξε ανασταλτικός παράγοντας για μία επανάσταση. Αντίθετα, το χιούμορ βοηθάει στη συσπείρωση του κόσμου εναντίον του καθεστώτος, όταν ειδικά αυτό δεν είναι καθόλου δημοφιλές. Και επιπλέον, είναι η μόνη μας διέξοδος από τον πόνο και τη μιζέρια.

Γίνεται εύκολα κατανοητό λοιπόν πως και διαχρονικά είναι ευρεία η χρήση του χιούμορ στις δυσχερείς καταστάσεις της ζωής των Ελλήνων, χωρίς σχεδόν καμία διαφορά από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Η αέναη προσπάθεια του ανθρώπου ανά τους αιώνες να επιβιώσει είτε με τον σοβαρό είτε με τον αστείο τρόπο τον οδηγεί στη σάτιρα και τον αυτοσαρκασμό. Αποτελεί παράγοντα ανακούφισης του πόνου,του φόβου και μας κάνει να βλέπουμε τα πράγματα από ένα πιο θετικό πρίσμα. 

Ας συνεχίσουμε λοιπόν να χρησιμοποιούμε το χιούμορ και να λειτουργεί αυτό ως στήριγμα για εμάς σε αυτές τις απελπιστικές στιγμές που ζούμε όλοι οι Έλληνες, γιατί μόνο έτσι υπάρχει κάποια πιθανότητα βελτίωσης.

Κυριακούδης Δημήτρης & Ιωαννίδου Εύα